De zeven fases van rouw: bestaan die eigenlijk wel?

Na het overlijden van een geliefde, of soms al tijdens het proces van afscheid nemen, begint een periode van rouw. Afscheid nemen van iemand die we liefhebben is vaak een van de moeilijkste dingen die we in ons leven meemaken. Het is dan ook niet vreemd dat rouw een intens proces kan zijn, met vele gezichten en verschillende ups en downs.

Voor iedereen ziet rouw er anders uit. Waar de één behoefte heeft om veel over het verlies te praten, trekt een ander zich juist terug. Verdriet kan worden afgewisseld met boosheid, ongeloof of schuldgevoel, maar soms ook met momenten van rust, dankbaarheid of zelfs plezier. En wat de ene dag draaglijk voelt, kan een dag later ineens weer zwaar zijn.

Toch wordt er vaak gesproken over de zeven fases van rouw. Deze fases zouden beschrijven welke emoties en ervaringen mensen tijdens een rouwproces kunnen tegenkomen. Misschien heeft u er zelf weleens over gelezen, of bent u juist op deze pagina terechtgekomen omdat u zich afvraagt in welke fase van rouw u zich bevindt.

Maar verloopt rouw werkelijk volgens zeven opeenvolgende fases? En wat betekent het wanneer u bepaalde fases helemaal niet herkent, ze in een andere volgorde ervaart of na verloop van tijd opnieuw bij een eerder gevoel lijkt uit te komen?

In dit artikel kijken we naar waar het idee van de zeven fases van rouw vandaan komt, welke fases meestal worden onderscheiden en wat we inmiddels weten over rouwverwerking. Daarbij onderzoeken we niet alleen wat deze modellen ons kunnen vertellen, maar ook waar hun beperkingen liggen.

Waarom zoveel mensen op zoek zijn naar een verklaring voor rouw

Wanneer we iemand verliezen, verandert er vaak veel in korte tijd. Niet alleen in ons dagelijks leven, maar ook in de manier waarop we ons voelen en reageren op de wereld om ons heen. Gevoelens kunnen onverwacht opkomen, elkaar afwisselen of soms zelfs tegenstrijdig lijken. Juist wanneer we onszelf niet helemaal herkennen in onze eigen reacties, kan de behoefte ontstaan om te begrijpen wat er met ons gebeurt.

Want waarom voelt de ene dag draaglijk, terwijl het verdriet ons de volgende dag volledig kan overvallen? Waarom ervaren we soms boosheid, terwijl we vooral verdriet hadden verwacht? En waarom kan er naast het gemis ook ruimte zijn voor opluchting, bijvoorbeeld wanneer iemand na een lang ziekbed overlijdt?

Tegelijkertijd is de periode na een overlijden vaak ook een tijd waarin veel praktische zaken om aandacht vragen. Er moeten beslissingen worden genomen, mensen worden geïnformeerd en allerlei zaken worden geregeld, terwijl het verlies zelf misschien nog nauwelijks is doorgedrongen. De combinatie van emoties en verantwoordelijkheden kan overweldigend zijn. Soms is het daardoor moeilijk om stil te staan bij wat we werkelijk voelen, laat staan om te begrijpen waar die gevoelens vandaan komen.

Het is dan ook begrijpelijk dat veel mensen op zoek gaan naar herkenning en houvast. Een verklaring voor wat ze ervaren kan helpen om gevoelens beter te plaatsen en de onzekerheid die daarmee gepaard gaat te verminderen. Modellen zoals de zeven fases van rouw kunnen daarin een rol spelen. Niet omdat ze precies voorschrijven hoe iemand zou moeten rouwen, maar omdat ze woorden kunnen geven aan ervaringen die anders moeilijk te begrijpen zijn.

Waar komen de zeven fases van rouw vandaan?

Het idee dat rouw in verschillende fases kan worden beschreven, werd in 1969 bekend door de Zwitsers-Amerikaanse psychiater Elisabeth Kübler-Ross. In haar boek On Death and Dying beschreef zij vijf fases die mensen kunnen ervaren wanneer zij geconfronteerd worden met hun eigen naderende dood. Haar inzichten kwamen voort uit gesprekken met en observaties van ernstig zieke en stervende patiënten.

De vijf fases van rouw volgens Kübler-Ross

De vijf fases die Kübler-Ross beschreef, waren:

•      Ontkenning: moeite hebben om de werkelijkheid onder ogen te zien.

•      Woede: boosheid ervaren over wat er gebeurt.

•      Onderhandelen: zoeken naar manieren om de situatie of de uitkomst alsnog te veranderen.

•      Depressie: gevoelens van diep verdriet, somberheid en verlies ervaren.

•      Acceptatie: geleidelijk erkennen wat er gebeurt, zonder dat dit betekent dat alle moeilijke gevoelens verdwijnen.

Hoewel het oorspronkelijke model betrekking had op mensen die met hun eigen naderende dood werden geconfronteerd, werden de inzichten later ook toegepast op het verlies van een dierbare. Kübler-Ross richtte zich in latere publicaties eveneens op deze vorm van rouw. In On Grief and Grieving (2005), dat zij samen met rouwdeskundige David Kessler schreef, benadrukken de auteurs dat de vijf fases geen vaste volgorde kennen en dat verschillende gevoelens naast elkaar kunnen bestaan.

Van vijf naar zeven fases

In de loop der jaren ontstonden verschillende uitbreidingen en bewerkingen van het oorspronkelijke model. Zo werden ook andere ervaringen, zoals schok, schuldgevoel en het zoeken naar nieuwe betekenis, opgenomen in beschrijvingen van het rouwproces. Hieruit kwamen onder meer modellen met zeven fases voort.

Er bestaat echter niet één officieel, wetenschappelijk vastgesteld model met zeven fases van rouw. De precieze benamingen en indelingen verschillen per bron. Toch worden deze modellen nog regelmatig in verband gebracht met het werk van Kübler-Ross, omdat haar oorspronkelijke inzichten aan de basis ervan liggen.

Wat zijn de zeven fases van rouw?

Nu we weten waar het idee van de zeven fases van rouw vandaan komt, kunnen we kijken naar de gevoelens en ervaringen die binnen deze modellen worden beschreven. Hoewel er verschillende indelingen bestaan, komen bepaalde emoties regelmatig terug. Denk bijvoorbeeld aan ongeloof, verdriet, boosheid en het geleidelijk vinden van een nieuwe balans na een verlies.

Deze gevoelens zijn voor veel mensen herkenbaar, maar hoeven zich niet bij iedereen op dezelfde manier of in dezelfde volgorde voor te doen. De zeven fases kunnen daarom helpen om te benoemen wat iemand doormaakt, zonder dat ze voorschrijven hoe een persoonlijk rouwproces zou moeten verlopen.

Een veelgebruikte indeling van de zeven fases van rouw ziet er als volgt uit:

1. Schok en ontkenning

Na het overlijden van een dierbare kan het moeilijk zijn om te bevatten wat er is gebeurd. De werkelijkheid voelt soms nog onwerkelijk, alsof het verlies niet helemaal tot ons doordringt. Sommige mensen ervaren een gevoel van verdoving, terwijl anderen juist houvast vinden in het regelen van praktische zaken.

2. Pijn en schuldgevoel

Wanneer het besef van het verlies groeit, kunnen gevoelens van verdriet en gemis sterker naar voren komen. Soms gaan deze gepaard met schuldgevoelens of gedachten over wat we achteraf anders hadden willen doen. Het is belangrijk om te beseffen dat zulke gedachten niet betekenen dat er daadwerkelijk iets verkeerd is gegaan.

3. Woede en onderhandelen

Rouw kan ook gevoelens van boosheid met zich meebrengen. Boosheid over het verlies zelf, over de omstandigheden of over het gevoel dat het leven oneerlijk is. Daarnaast kunnen gedachten ontstaan over hoe het anders had kunnen lopen, alsof we in gedachten nog proberen te veranderen wat niet meer veranderd kan worden.

4. Verdriet en somberheid

Het gemis van een dierbare kan op allerlei momenten voelbaar worden, soms juist in de kleinste dagelijkse gewoontes. Sommige mensen trekken zich in deze periode liever terug, terwijl anderen behoefte hebben aan gezelschap en steun. Hoewel deze fase soms 'depressie' wordt genoemd, betekent verdriet tijdens een rouwproces niet automatisch dat iemand een depressie heeft.

5. Een eerste kentering

Na verloop van tijd kunnen er voorzichtig momenten ontstaan waarop het leven weer iets lichter aanvoelt. Misschien lukt het om dagelijkse bezigheden op te pakken of ontstaat er opnieuw ruimte voor plezier en verbondenheid. Dat betekent niet dat het verdriet verdwenen is, maar dat er naast het gemis ook weer andere gevoelens mogen bestaan.

6. Herstel en verwerking

Langzaam kan er een nieuwe balans ontstaan, waarin het verlies een plaats krijgt binnen het dagelijks leven. Gewoontes veranderen, nieuwe herinneringen worden gemaakt en soms ontstaat er weer energie om vooruit te kijken. Verwerking betekent daarbij niet dat iemand vergeten wordt, maar dat we een manier vinden om met het gemis verder te leven.

7. Acceptatie en hoop

Acceptatie betekent niet dat het verdriet voorbij is of dat het verlies geen pijn meer doet. Het gaat eerder om het geleidelijk leren leven met een werkelijkheid waarin de ander niet meer fysiek aanwezig is. Daarbij kan opnieuw ruimte ontstaan voor hoop en toekomstplannen, terwijl de liefde en herinneringen blijven bestaan.

Hoewel deze zeven fases herkenbare ervaringen kunnen beschrijven, betekent dit niet dat iedereen ze allemaal doorloopt. Gevoelens kunnen elkaar afwisselen, naast elkaar bestaan of na verloop van tijd opnieuw naar voren komen. Het model is daarom vooral een hulpmiddel om rouw te begrijpen, en geen vast patroon waaraan een persoonlijk rouwproces moet voldoen.

Waarom rouw zelden in vaste fases verloopt

Niet alles in het leven volgt een vastomlijnd pad. Dat geldt ook voor de manier waarop we een verlies ervaren en de gevoelens die daarbij komen kijken. Hoewel modellen zoals de zeven fases van rouw bepaalde emoties en ervaringen proberen te beschrijven, blijkt uit onderzoek dat rouw zich niet volgens één vast patroon ontwikkelt. Onze gevoelens zijn daarvoor te persoonlijk, veranderlijk en veelzijdig.

Zo kan het gebeuren dat u na een periode van intens verdriet voorzichtig weer wat verlichting ervaart. Misschien merkt u dat het dagelijks leven iets gemakkelijker wordt, totdat een nieuwe gebeurtenis of herinnering het gemis opnieuw voelbaar maakt. Soms ontdekken we juist wanneer er weer wat ruimte ontstaat een ander aspect van het verlies, dat eerder nog nauwelijks tot ons was doorgedrongen.

Dat betekent niet dat u terug bij af bent. Rouw is geen proces waarin iedere stap vooruit definitief is en moeilijke gevoelens alleen nog tot het verleden behoren. Op een ogenschijnlijk gewone dag kan plotseling een gevoel van weemoed ontstaan, terwijl er op een dag vol verdriet ook ruimte kan zijn voor een glimlach of een dierbare herinnering.

Het opnieuw ervaren van verdriet hoeft daarom geen teken te zijn dat u niet verder komt. Het kan eenvoudigweg betekenen dat het gemis zich op een andere manier laat voelen. En dat mag, ongeacht hoeveel tijd er inmiddels is verstreken.

Hoe kijken rouwdeskundigen er nu naar?

Hoewel de fases van rouw nog regelmatig worden gebruikt om gevoelens en ervaringen te beschrijven, kijken rouwdeskundigen tegenwoordig ook op andere manieren naar het rouwproces. In de loop der jaren zijn verschillende modellen ontwikkeld die meer ruimte laten voor de persoonlijke en veranderlijke manier waarop mensen met verlies omgaan.

Het duale procesmodel

De rouwonderzoekers Margaret Stroebe en Henk Schut beschreven in 1999 hoe mensen tijdens een rouwproces kunnen afwisselen tussen het ervaren van hun verlies en het oppakken van het dagelijks leven. Soms staan het verdriet, het gemis en de herinneringen op de voorgrond, terwijl er op andere momenten juist ruimte is voor werk, ontspanning of nieuwe ervaringen. Volgens dit model kan die afwisseling een belangrijke rol spelen bij het omgaan met verlies.

De rouwtaken van William Worden

De Amerikaanse psycholoog William Worden beschreef vier taken die mensen tijdens een rouwproces kunnen tegenkomen: het erkennen van de werkelijkheid van het verlies, het omgaan met de pijn die daarbij hoort, het aanpassen aan een leven zonder de overledene en het vinden van een blijvende verbinding terwijl het leven verdergaat. Deze taken hoeven niet in een vaste volgorde plaats te vinden en kunnen elkaar overlappen.

Blijvende verbondenheid

Waar vroeger vaak werd gedacht dat rouwverwerking betekende dat iemand de overledene moest loslaten, wordt tegenwoordig ook het belang van een blijvende verbondenheid erkend. Herinneringen, rituelen en vertrouwde gewoontes kunnen helpen om de band met een dierbare op een andere manier voort te zetten. Deze benadering wordt ook wel ‘continuing bonds’ genoemd.

Mag u zich ook heel anders voelen?

Het korte antwoord is: ja, absoluut. Misschien herkent u zich in verschillende fases van rouw, maar het kan ook zijn dat uw ervaringen nauwelijks overeenkomen met wat de modellen beschrijven. Sommige mensen ervaren intens verdriet, terwijl anderen vooral een gevoel van leegte, rust of zelfs opluchting voelen. Ook kan het gebeuren dat emoties lange tijd op de achtergrond blijven, zonder dat dit iets zegt over de betekenis van het verlies.

Als mensen vergelijken we onze gevoelens vaak met die van anderen. Dat is heel begrijpelijk. Herkenning kan immers veel houvast bieden. Wanneer iemand vertelt iets soortgelijks te hebben meegemaakt, kan dat geruststellen en ons helpen om onze eigen gevoelens beter te begrijpen. Soms geeft het zelfs de ruimte om emoties toe te laten die we eerder moeilijk konden plaatsen.

Tegelijkertijd kan vergelijken ook onzekerheid oproepen. Wat als een ander veel meer verdriet lijkt te ervaren? Of wanneer iemand na enkele maanden zijn dagelijks leven weer oppakt, terwijl u daar zelf nog helemaal niet aan toe bent? Juist doordat rouw zo persoonlijk is, hoeft de manier waarop iemand anders met verlies omgaat niets te zeggen over hoe u dat zou moeten doen.

Er bestaat geen maatstaf voor hoeveel verdriet iemand zou moeten voelen, hoe zichtbaar dat verdriet moet zijn of hoe lang het mag duren. Uw gevoelens hoeven niet overeen te komen met die van anderen, en evenmin met de zeven fases van rouw. Ze mogen er zijn, ook wanneer u ze zelf nog niet helemaal begrijpt.

Wat kan helpen bij rouwverwerking?

Net zoals rouw geen vast verloop kent, bestaat er ook geen eenduidig antwoord op de vraag wat kan helpen bij het verwerken van een verlies. Wat de één troost biedt, hoeft voor een ander niet hetzelfde te betekenen. Bovendien kan wat op het ene moment verlichting geeft, op een ander moment juist moeilijk voelen. Rouwen is een persoonlijk proces, waarin het belangrijk is om aandacht te hebben voor uw eigen behoeften en gevoelens, zonder uzelf een bepaalde manier van omgaan met verdriet op te leggen.

Misschien vindt u rust in het alleen zijn, terwijl u op andere momenten juist behoefte heeft aan de nabijheid van familie of vrienden. Misschien helpt het om te wandelen, te dansen of iets te ondernemen waar u plezier aan beleeft. Of misschien zoekt u juist de stilte op, om herinneringen toe te laten en stil te staan bij het gemis.

Ook het behouden van een verbinding met uw dierbare kan troost bieden. Dat kan door gewoontes voort te zetten die u samen had, een plek te bezoeken die voor u beiden bijzonder was of op uw eigen manier aandacht te schenken aan mooie herinneringen. Soms ligt de steun juist in kleine, vertrouwde momenten die de herinnering aan iemand levend houden.

Voor veel mensen ontstaat er gaandeweg een balans tussen het oppakken van het dagelijks leven en het bewust ruimte maken voor verdriet. Dit is precies wat het duale procesmodel beschrijft. Het ene moment mag het gemis op de voorgrond staan, terwijl er op een ander moment ruimte is voor ontspanning, nieuwe ervaringen of simpelweg het gewone leven. U hoeft niet voortdurend met uw verdriet bezig te zijn om recht te doen aan de liefde die u voor iemand voelt.

Wat u ook helpt, probeer uzelf de vrijheid te geven om te ontdekken waar u op dat moment behoefte aan heeft. Dat mag veranderen, en het hoeft niet altijd duidelijk te zijn. Soms is het voldoende om de dag te nemen zoals die komt, met alles wat daarbij hoort.

Op onze website vindt u daarnaast meer informatie en praktische handvatten voor de periode na de uitvaart.

Wanneer is het goed om extra hulp te zoeken?

Verdriet is geen probleem dat opgelost moet worden. Toch kan extra ondersteuning waardevol zijn wanneer u merkt dat het verlies uw dagelijks leven langdurig blijft beheersen, of wanneer u het gevoel heeft er alleen niet meer uit te komen.

Misschien wordt het steeds moeilijker om dagelijkse bezigheden op te pakken, voelt u zich voortdurend overweldigd door verdriet of ervaart u nauwelijks nog ruimte voor andere gevoelens. Dat betekent niet dat u op een verkeerde manier rouwt. Soms is het verlies eenvoudigweg te zwaar om alleen te dragen. 

Wanneer zulke klachten langdurig aanhouden en het dagelijks leven ernstig blijven belemmeren, kan er soms sprake zijn van een langdurige-rouwstoornis. Een huisarts of gespecialiseerde hulpverlener kan helpen om te beoordelen welke ondersteuning passend is. U hoeft echter niet te wachten totdat het verdriet ondraaglijk wordt om steun te zoeken.

Op mijn pagina over nazorg vindt u organisaties die u kunnen ondersteunen tijdens een periode van rouw, zoals Stichting Nabestaandenzorg en Expertisecentrum Omgaan met Verlies. Daarnaast bent u ook bij mij van harte welkom. Als uitvaartverzorger in Haarlem en omgeving bied ik u graag een luisterend oor en denk ik waar mogelijk met u mee over passende ondersteuning.

Rouw kent geen vaste route

De zeven fases van rouw kunnen helpen om grip te krijgen op gevoelens die soms moeilijk te begrijpen zijn. Maar geen enkel model kan volledig beschrijven wat het betekent om iemand te verliezen van wie we houden. Daarvoor zijn onze herinneringen, onze relaties en de manier waarop we het leven ervaren te persoonlijk.

Misschien herkent u zich in sommige fases, misschien in allemaal of misschien juist in geen enkele. Wat uw ervaring ook is, u hoeft niet te voldoen aan een bepaalde volgorde of binnen een bepaalde tijd bij acceptatie uit te komen.

Rouw gaat niet over het achterlaten van degene die u mist. Het gaat over het vinden van een manier om verder te leven, terwijl de liefde en de herinneringen een plaats blijven houden in uw leven.

Gun uzelf daarom de ruimte om uw eigen weg te vinden, in uw eigen tempo en op een manier die bij u past. En weet dat u daarbij niet alles alleen hoeft te dragen.

Veelgestelde vragen over de fases van rouw

Wat is het verschil tussen de 5 en de 7 fases van rouw?

De vijf fases komen van Elisabeth Kübler-Ross (1969): ontkenning, woede, onderhandelen, depressie en acceptatie. Het zevenfasenmodel is een latere uitbreiding, waarin onder meer schok, schuldgevoel en herstel apart worden genoemd. Geen van beide is een vaste volgorde.

Hoe lang duurt rouw?

Daar is geen vaste termijn voor. Voor veel mensen is vooral het eerste jaar zwaar, met verjaardagen en feestdagen zonder de overledene. Verdriet kan ook jaren later nog opkomen; dat is normaal. Overheerst het verdriet na een jaar of langer nog uw hele dagelijks leven, dan is het verstandig om hulp te zoeken.

In welke fase van rouw zit ik?

Dat is vaak niet precies te zeggen, en dat hoeft ook niet. De meeste mensen ervaren verschillende gevoelens door elkaar en keren soms terug naar een eerder gevoel. Dat betekent niet dat u achteruitgaat.

Is rouw hetzelfde als een depressie?

Nee. Verdriet en somberheid horen bij rouw en zijn een normale reactie op verlies. Bij rouw komt het verdriet meestal in golven en blijft er ruimte voor mooie herinneringen. Twijfelt u, bespreek het dan met uw huisarts.

Wanneer is rouw gecompliceerd?

Wanneer het gemis langdurig intens blijft en het dagelijks functioneren ernstig belemmert, kan er sprake zijn van een langdurige-rouwstoornis. Een rouwbegeleider of psycholoog kan dan helpen.